Haritalardan Silinen Liman: Port Bonnel Gerçekten Arsuz muydu?

Orta Çağ denizcileri Port Bonnel adlı bir limanı İskenderun Körfezi’nin güneyinde tanıyordu. Limanın Arsuz olduğu sıkça söylenir; fakat tarihî coğrafya daha heyecanlı ve daha ihtiyatlı bir cevap veriyor.

Bir limanı yalnızca metinlerden bulmak

Port Bonnel’in yerini gösteren kusursuz bir Orta Çağ tabelası yoktur. Limanı bulmak isteyen araştırmacı; farklı dillerde yazılmış kronikleri, denizcilerin mesafe tariflerini, eski yer adlarını ve kıyı topografyasını üst üste koymak zorundadır. Sonuç tek bir nokta değil, Arsuz çevresinde daralan bir olasılıklar alanıdır.

Fransız tarihçi René Dussaud, 1927’de yayımladığı tarihî Suriye topografyasında küçük Arsuz limanını antik Rhosos’la eşleştirir ve Port Bonnel’in de burası olabileceğini savunur. Ancak daha eski bir öneriyi de kaydeder: Emmanuel Guillaume-Rey, Port Bonnel’i Arsuz’un yaklaşık dört kilometre güneyindeki Burunlu/Burunli çevresine yerleştirmiştir.^[1]

Bir asır sonra bile iyi tarihçilik, bu iki öneriden birini kesin gerçek diye tekrarlamak yerine sorunun neden çözülemediğini anlatmalıdır.

Deniz kılavuzunun verdiği ipucu

Tapınak Şövalyelerinin Doğu Akdeniz’deki deniz faaliyetlerini inceleyen Pierre-Vincent Claverie, 13. yüzyıl ortalarına ait bir seyir kılavuzunun Port Bonnel’i Alexandretta ile Ras al-Khanzir arasında, yaklaşık orta noktada tarif ettiğini belirtir. Metin, toplam mesafenin kırk kilometreden az olduğu bir kıyı şeridine işaret eder.^[2]

Bu tarif Arsuz çevresiyle uyumludur, fakat modern koordinat vermez. Orta Çağ denizcisi mesafeyi bugünkü karayoluna göre değil, kıyı seyri ve görülebilen burunlara göre ölçerdi. Limanın adı da mutlaka bitişiğindeki yerleşimin adı olmak zorunda değildi. Bir kale, iskele ve köy aynı sahada farklı adlarla anılabilirdi.

Bu yüzden Rhosos/Rusus ile Port Bonnel aynı yerin farklı adları olabilir; birbirine çok yakın iki ayrı nokta da olabilir. Arsuz eşleştirmesi güçlüdür, ama arkeolojik olarak mühürlenmiş değildir.

Tapınakçıların kıyı zinciri

Port Bonnel, tek başına bir liman değildi. Claverie’nin çalışması, Tapınak Şövalyelerinin Kilikya ve Antiokheia kıyılarında limanlar ile kaleleri birbirine bağlayan bir lojistik ağ kurduğunu gösterir. Alexandretta, Port Bonnel ve daha güneydeki noktalar; insan, at, erzak, haber ve para akışının duraklarıydı.^[2]

Arsuz ve çevresinin 13. yüzyılda önem kazanması coğrafyanın devamlılığıyla açıklanabilir. Amanos geçitlerine yakınlık, İskenderun Körfezi’ni denetleme imkânı ve Antiokheia’ya ulaşım, Demir Çağı ve Roma döneminde olduğu gibi Orta Çağ’da da kıyıyı değerli kılıyordu. Yönetimler değişiyor, stratejik mantık kalıyordu.

1268: Savaşılmadan terk edilen mevziler

1268’de Memlûk Sultanı Baybars’ın Antiokheia’yı ele geçirmesi bölgenin dengesini kökten değiştirdi. Antiokheia’nın düşüşünden sonra Tapınakçı yönetimi, çevredeki bazı ileri mevzilerin savunulamayacağı sonucuna vardı. Kaynaklarda Baghras/Gaston, La Roche de Roussel ve Port Bonnel’in terk edildiği; Memlûkların bu noktaları ciddi bir direniş olmadan aldığı anlatılır.^[3]

Bu ayrıntı önemlidir. “Baybars Port Bonnel’i büyük bir savaşla fethetti” demek dramatik ama yanıltıcı olur. Limanın sonu, meydan savaşından çok çöken bir savunma ağının sonucudur. Ana merkez düşünce kıyıdaki küçük garnizonlar askerî anlamını ve ikmal güvencesini kaybetmiştir.

Port Bonnel’in sessizce terk edilmesi, haritadan silinmesini de açıklar. Büyük bir kuşatma destanı, anıtsal yıkım tabakası veya sürekli kullanılan yeni bir idari merkez bırakmamış olabilir. Adı metinlerde yaşamış, yeri ise kıyıdaki başka adların altında bulanıklaşmıştır.

Arsuz’da ne aranmalı?

Sorunun kesin cevabı yalnızca metinlerden gelmeyebilir. Kıyı çizgisi değişimleri, su altındaki yapı izleri, Orta Çağ seramiği, iskele donanımları ve kara tarafındaki tahkimat bağlantıları birlikte incelenmelidir. Tarihî harita üzerindeki bir nokta, ancak arkeolojik buluntularla limana dönüşür.

Port Bonnel bilmecesi Arsuz için güçlü bir yayın konusudur; çünkü “burada şu oldu” kolaycılığından daha fazlasını sunar. Okuru tarihçinin çalışma masasına davet eder. Yer adlarının nasıl değiştiğini, mesafe tariflerinin nasıl karşılaştırıldığını ve kesinlik derecelerinin neden önemli olduğunu gösterir.

Belki Port Bonnel bugünkü Arsuz merkezinin altında ya da önündedir. Belki birkaç kilometre güneydeki daha küçük bir koydadır. Bugünkü kanıtlarla en dürüst sonuç şudur: Arsuz eşleştirmesi ciddi ve güçlü bir adaydır; fakat son sözü söyleyecek kıyı arkeolojisi henüz tamamlanmamıştır.

Kanıt notu

• Kesin bildiğimiz: Port Bonnel, 13. yüzyıl metinlerinde bölgesel bir liman ve Tapınakçı ağıyla bağlantılı bir mevzi olarak geçer.
• Güçlü çıkarım: Deniz kılavuzundaki konum, Arsuz kıyı bölgesine uyar.
• Tartışmalı alan: Limanın bugünkü Arsuz merkeziyle bire bir aynı nokta mı, yoksa birkaç kilometre güneyde ayrı bir iskele mi olduğu.