Kızıldağ ile Kanada’daki Gros Morne birbirinin kopyası değil; fakat ikisi de okyanus kökenli kayaçların karaya taşındığı büyük jeolojik hikâyenin izlerini taşıyor.
Arsuz’dan Kanada’ya kaç kilometre var?
Uçakla bakarsanız çok. Jeolojiye sorarsanız cevap biraz daha tuhaf:
Belki de düşündüğümüz kadar uzak değiller.
Çünkü Arsuz’un hemen arkasında yükselen Kızıldağ ile Kanada’nın Newfoundland adasındaki Gros Morne bölgesi, dünyanın birbirinden binlerce kilometre uzak iki köşesinde benzer bir sırrı taşıyor.
İkisinde de bugün dağ diye baktığımız şeylerin bir bölümü, aslında bir zamanlar okyanus tabanının ve Dünya’nın üst mantosunun parçalarıydı.[1][2]
Yani Arsuz’dan Kızıldağ’a doğru baktığınızda yalnızca bir dağa bakmıyor olabilirsiniz. Bir zamanlar okyanusal litosferin derin kesimlerinde bulunan kayaçlara bakıyorsunuz.
Bir dağ nasıl okyanus tabanı olabilir?
Normal şartlarda okyanus kabuğunun kaderi pek parlak değildir.
Tektonik levhalar hareket ettikçe eski okyanus tabanları çoğunlukla başka levhaların altına dalar ve Dünya’nın derinliklerine geri döner. Fakat bazen jeolojik sistem farklı çalışır.
Okyanusal litosferin bir bölümü aşağıya dalmak yerine kıtasal kenarın üzerine doğru itilir. Jeologların ofiyolit dediği kaya toplulukları böyle karada görünür hale gelir.
Bu sayede normalde kilometrelerce aşağıda bulunması gereken kayaçlar, milyonlarca yıl sonra bir dağın yamacında karşınıza çıkabilir. Kızıldağ’ın ilginçliği de burada başlıyor.
Kanada’daki garip dağ
Kanada’nın Newfoundland bölgesindeki Gros Morne Ulusal Parkı’nda Tablelands adı verilen sıra dışı bir alan bulunuyor.
Kanada denildiğinde insanın aklına ormanlar, göller ve yoğun yeşillik gelir. Tablelands ise bunun tam tersidir.
Turuncu, kahverengi ve pas rengindeki çıplak dağları nedeniyle ilk bakışta Dünya’dan çok başka bir gezegeni hatırlatır.
Bunun nedeni bölgedeki kayaçların sıradan yüzey kayaçları olmamasıdır. Tablelands’te Dünya’nın üst mantosuyla ilişkili peridotit gibi ultramafik kayaçlar yüzeye çıkmıştır. Bu kayaçların kimyasal yapısı birçok bitki için elverişli değildir. Çevrede yoğun ormanlar bulunurken bazı kesimlerin oldukça çıplak görünmesi bu nedenle tesadüf değildir.[2]
Ve işin Arsuz’u ilgilendiren kısmı tam burada başlıyor.
Kızıldağ ile Kanada aynı hikâyenin iki farklı sayfası
Arsuz ve çevresindeki Kızıldağ kütlesinde de ofiyolitik kayaçlar görülür. Araştırmalar Kızıldağ’ı, Güney Neotetis’te oluşmuş; manto peridotitlerinden gabrolara, levha dayklarına ve yastık lavlara uzanan bir okyanusal litosfer kalıntısı olarak tanımlar.[1][3]
Kanada’daki Tablelands ile Arsuz Kızıldağ birbirinin kopyası değildir; yaşları, oluşum süreçleri ve tektonik hikâyeleri farklıdır.
Ama ikisi de aynı büyük jeolojik olayın izlerini taşır:
Okyanus kökenli kayaçların bugün karada bulunması.
Bu yüzden Newfoundland’da bir jeoloğun heyecanlandığı bir kaya türünün benzeriyle, binlerce kilometre ötede Hatay’da karşılaşmak mümkündür.
Coğrafi olarak hiçbir bağlantıları yokmuş gibi görünen iki yer, Dünya’nın iç dinamikleri açısından aynı hikâyenin parçaları haline gelir.
Asıl garip olan şu
Bugün Arsuz sahilinde oturup Kızıldağ’a baktığınızda manzaranın geçmişini anlamak oldukça zor.
Çünkü insan zihni dağları hep oldukları yerde durmuş gibi algılıyor. Oysa jeolojik zamanda hiçbir şey gerçekten sabit değil.
Denizler kapanıyor.
Yeni denizler açılıyor.
Dağlar yükseliyor.
Okyanus tabanları kıtaların üzerine çıkabiliyor.
Bugün yürüdüğünüz bir dağ yolu, milyonlarca yıl önce bir okyanusun derinliklerinde bulunmuş kayaçların üzerinden geçiyor olabilir.
Bunun için Jules Verne’in Dünyanın Merkezine Seyahat kitabındaki gibi yerin kilometrelerce altına inmeye gerek yok. Dünya bazen içinden parçaları kendisi yukarı çıkarıyor.
Arsuz’un sandığımızdan daha büyük hikâyesi
Arsuz genellikle denizi, gün batımı, sahilleri ve yazlık hayatıyla anlatılıyor. Fakat bölgenin arkasındaki dağlara bakıldığında hikâye bir anda milyonlarca yıl geriye gidiyor.
Kızıldağ yalnızca Arsuz manzarasının fonu değil. Doğu Akdeniz’in geçirdiği büyük tektonik değişimlerin yüzeyde kalmış izlerinden biri.
Ve dünyanın diğer tarafındaki Kanada’da insanlar benzer kayaçları görmek için Gros Morne Ulusal Parkı’na gidiyor, yürüyüş rotalarına çıkıyor ve Dünya’nın derinliklerinden gelen kayaçların üzerinde dolaşıyor.
Belki de Arsuz’un en az anlatılan taraflarından biri bu:
Bazı yerlerde manzaraya bakarsınız. Bazı yerlerde ise manzaranın altında gezegenin geçmişi vardır.
Kızıldağ ikinci gruba giriyor.
Arsuz ile Kanada arasındaki gerçek bağ da bir uçak rotası değil.
Yaklaşık 4,5 milyar yıllık aynı gezegenin, iki farklı noktada yüzeye çıkardığı eski bir hikâye.
Bir dahaki sefere Arsuz’da başınızı denizden kaldırıp Kızıldağ’a baktığınızda şu soruyu düşünün:
Karşımızdaki gerçekten bir dağ mı, yoksa milyonlarca yıl önce kaybolmuş bir okyanusun karaya vurmuş hatırası mı?